Xafa bo‘lib indamaslik, yig‘ingiz kelib o‘zingizni tutish, og‘riqni “hech narsa bo‘lmadi” deb yashirish ichki zo‘riqishni kuchaytirishi mumkin. Hislarni sog‘lom tarzda tan olish va ifodalash haqida samimiy psixologik maqola.
Ba’zan sizni qattiq ranjitishadi.
Ammo siz:
“Mayli, hechqisi yo‘q”,
deysiz.
Aslida esa bor.
Kimningdir gapi yuragingizga tegadi.
Lekin:
“Men bunaqa narsaga xafa bo‘lmayman”,
deysiz.
Aslida xafa bo‘lgansiz.
Yig‘ingiz keladi.
Ko‘z yoshlaringizni artib:
“O‘zimni qo‘lga olishim kerak”,
deysiz.
Jahlingiz chiqadi.
Lekin janjal bo‘lmasin deb jim qolasiz.
Bir marta.
Ikki marta.
O‘n marta.
Tashqaridan qaraganda hammasi joyida.
Ammo ichkarida aytilmagan gaplar, yutilgan alamlar, tan olinmagan ranjishlar yig‘ilib boradi.
Bir kuni esa juda oddiy bir voqea sodir bo‘ladi.
Kimdir piyolani joyiga qo‘ymaydi.
Bir xabar kech keladi.
Bola shovqin qiladi.
Kimdir sizdan yana bir ishni so‘raydi.
Va siz kutilmaganda portlaysiz.
Keyin o‘zingiz ham hayron bo‘lasiz:
“Shunchalik arzimas narsaga nega buncha jahlim chiqdi?”
Balki siz aynan o‘sha kichik voqeaga emas, uzoq vaqt davomida ichingizda yig‘ilib kelgan narsalarga javob bergandirsiz.
Hislar yo‘qolmaydi, biz faqat ularni sezmaslikka urinib qolishimiz mumkin
Ko‘pchiligimizga bolalikdan ayrim hislarni ko‘rsatmaslik o‘rgatilgan.
“Yig‘lama.”
“Jahlingni bos.”
“Xafa bo‘lib nima qilasan?”
“Boshqalarning oldida o‘zingni tut.”
“Noshukurlik qilma.”
Bu gaplarning ayrimlari yaxshi niyat bilan aytilgan bo‘lishi mumkin.
Ammo inson asta-sekin shunday xulosaga kelishi mumkin:
“Demak, ayrim hislarim noto‘g‘ri.”
Keyin katta bo‘lganda ham xafa bo‘lsa, o‘zidan uyaladi.
Qo‘rqsa — yashiradi.
Yig‘lagisi kelsa — o‘zini tutadi.
Jahli chiqsa — o‘zini yomon inson deb hisoblaydi.
Aslida esa hissiyotning paydo bo‘lishi va u bilan nima qilishimiz — ikki xil masala.
Hisni tan olish — uning ortidan ko‘r-ko‘rona harakat qilish degani emas.
“Men xafa emasman” deyish xafalikni bekor qilmaydi
Tasavvur qiling, oyog‘ingiz og‘riyapti.
Siz:
“Og‘rimayapti”,
deb yuz marta takrorlasangiz ham og‘riq birdan yo‘qolmaydi.
Hissiyotlarda ham shunga o‘xshash holat bo‘lishi mumkin.
Siz:
“Men xafa emasman”,
deyishingiz mumkin.
Ammo o‘sha inson bilan gaplashgingiz kelmaydi.
Siz:
“Jahlim chiqmadi”,
deyishingiz mumkin.
Ammo uning har bir gapi asabingizga tega boshlaydi.
Siz:
“Hammasi joyida”,
deyishingiz mumkin.
Ammo kechasi o‘sha suhbatni qayta-qayta o‘ylaysiz.
Ba’zan tanamiz va xatti-harakatlarimiz biz tan olishni istamagan narsani allaqachon aytib turadi.
Hislaringizga nom berishni o‘rganing
Ba’zan odam faqat:
“Yomon bo‘lyapman”,
deya oladi.
Ammo “yomon” juda katta so‘z.
Uning ichida nima bor?
Xafalikmi?
G‘azabmi?
Qo‘rquvmi?
Uyatmi?
Aybdorlikmi?
Yolg‘izlikmi?
Umidsizlikmi?
Rashkmi?
Sog‘inchmi?
Charchoqmi?
Hisga aniqroq nom berish uni darhol yo‘qotmaydi.
Ammo sizga:
“Ichimda nima bo‘lyapti?”
degan savolga yaqinroq javob beradi.
Ba’zan:
“Men jahldor emasman. Men ranjiganman”,
degan anglashning o‘zi suhbatning butun yo‘nalishini o‘zgartiradi.
Jahlingiz ortida boshqa bir his yashirinayotgan bo‘lishi mumkin
Kimdir kech qoldi.
Siz jahlingiz chiqib:
“Senga umuman ishonib bo‘lmaydi!”
deysiz.
Ammo ichkaridagi asl his:
“Men seni kutdim va men uchun bu uchrashuv muhim emasdek his qildim”,
bo‘lishi mumkin.
Yaqin insoningiz sizga e’tibor bermadi.
Siz:
“Senga baribir!”
deysiz.
Ammo ichkarida:
“Menga hozir sening e’tiboring kerak edi”,
degan ehtiyoj turishi mumkin.
Ba’zan g‘azab — eng ko‘rinadigan qavat.
Uning tagida esa ranjish, qo‘rquv, qadrsiz his qilish yoki tushunilishga bo‘lgan ehtiyoj yashaydi.
Shuning uchun faqat:
“Nega jahlim chiqdi?”
deb emas,
“Jahlimning tagida nima bor?”
deb ham so‘rab ko‘ring.
Jim qolish har doim ham tinchlik emas
Ba’zan janjal qilmaslik uchun indamaymiz.
Bu ayrim vaziyatlarda oqilona qaror bo‘lishi mumkin.
Lekin har safar jim qolish tinchlik degani emas.
Tashqarida janjal bo‘lmasligi mumkin.
Ammo ichingizda suhbat davom etadi.
“Shuni aytishim kerak edi.”
“Nega yana indamadim?”
“Nega meni doimo shunday qilishadi?”
Shunday qilib, tashqi tinchlik evaziga ichki tinchlikni yo‘qotish mumkin.
Sog‘lom muloqot doimo baland ovozda gapirish degani emas.
Ba’zan u juda sokin jumladan boshlanadi:
“Bu gapingiz menga og‘ir botdi.”
Hisni ifodalash va birovni ayblash bir xil emas
“Sen meni doimo jahl qildirasan!”
bilan:
“Bu vaziyatda men o‘zimni ranjigan his qildim”,
orasida katta farq bor.
“Sen hech qachon meni tushunmaysan!”
o‘rniga:
“Hozir meni maslahat bermasdan shunchaki tinglashingni xohlayman”,
deyish mumkin.
“Sen uchun men muhim emasman!”
o‘rniga:
“Oxirgi paytda oramizdagi yaqinlik kamaygandek his qilyapman”,
deyish mumkin.
Birinchi jumlalar suhbatdoshni himoyalanishga undashi mumkin.
Ikkinchisida esa siz o‘z tajribangiz haqida gapiryapsiz.
Maqsad barcha kelishmovchilikni yo‘qotish emas.
Maqsad — o‘zingizni yo‘qotmasdan gapirishni o‘rganish.
Yig‘lashdan uyalishingiz shart emas
Ba’zan ko‘zga yosh kelishi bilan yuzimizni yashiramiz.
“Kechirasiz...”
deymiz.
Go‘yo yig‘laganimiz uchun uzr so‘rashimiz kerakdek.
Albatta, yig‘lash barcha muammoning yechimi emas.
Ammo insonning ko‘ziga yosh kelgani uning zaif yoki irodasiz ekanini anglatmaydi.
Ba’zan so‘z topolmagan hissiyot ko‘z yoshida ifodalanadi.
O‘zingizga:
“Yig‘lama!”
deb buyruq berishdan oldin:
“Hozir menga nima bunchalik og‘ir botdi?”
deb so‘rang.
Balki ko‘z yoshingiz sizga bir narsani aytmoqchidir.
Ba’zan hisni gapirib emas, yozib chiqarish osonroq
Hamma narsani darhol birovga aytish shart emas.
Agar gapirish qiyin bo‘lsa, yozing.
Daftarning yuqorisiga:
“Hozir men...”
deb yozing.
Keyin to‘xtamasdan davom ettiring.
“Hozir men juda charchaganman.”
“Hozir men undan xafaman.”
“Hozir men qo‘rqyapman.”
“Hozir men kimdir meni tushunishini xohlayman.”
“Hozir men kuchli ko‘rinishni istamayapman.”
“Hozir men nimadir o‘zgarishini xohlayman.”
Grammatika muhim emas.
Chiroyli yozish ham shart emas.
Bu matnni hech kim o‘qimasligi mumkin.
Muhimi — ichingizdagi chalkash hissiyotlar asta-sekin so‘zga aylana boshlaydi.
Hamma hisni ham darhol “tuzatish” shart emas
Do‘stingiz:
“Bugun juda og‘ir bo‘ldi”,
deydi.
Biz darhol:
“Xafa bo‘lma.”
“Hamma narsa yaxshi bo‘ladi.”
“Ijobiy o‘yla.”
deymiz.
Niyatimiz yaxshi.
Ammo ba’zan inson maslahat emas, eshitilishni xohlaydi.
O‘zingiz bilan ham shunday.
Xafa bo‘lsangiz, darhol xursand bo‘lishga majburlamang.
Qo‘rqayotgan bo‘lsangiz, o‘zingizni qo‘rqoq deb atamang.
Avval:
“Ha, hozir men shunday his qilyapman”,
deya tan oling.
Ba’zi hissiyotlar hal qilinishidan oldin avval eshitilishi kerak.
Tanangizni ham tinglang
Hissiy zo‘riqish paytida tana ham javob berishi mumkin.
Yelkalaringiz taranglashadi.
Jag‘ingizni qattiq qisib yurasiz.
Nafasingiz tezlashadi.
Qorinda noqulaylik paydo bo‘ladi.
Uyqu buziladi.
Doimiy charchoq seziladi.
Albatta, bunday jismoniy belgilar turli tibbiy sabablarga ham ega bo‘lishi mumkin. Ularni avtomatik ravishda faqat stressga bog‘lash to‘g‘ri emas. Takrorlanuvchi yoki kuchli jismoniy alomatlarda shifokorga murojaat qilish muhim.
Ammo kundalik hayotda tananing signallarini ham e’tiborsiz qoldirmang.
Ba’zan siz:
“Men yaxshiman”,
deb yurgan paytingizda tanangiz allaqachon:
“Menga dam kerak”,
deb turgan bo‘lishi mumkin.
Hissiyot kuchli paytda katta qaror qabul qilishga shoshilmang
Jahlingiz chiqqanda yozilgan xabar.
Qattiq ranjigan paytda qabul qilingan qaror.
Qo‘rquvning eng yuqori nuqtasida aytilgan gap.
Keyinchalik boshqacha ko‘rinishi mumkin.
Shuning uchun kuchli hissiyot paydo bo‘lganda imkon bo‘lsa, o‘zingizga biroz vaqt bering.
Bir necha marta sekin nafas oling.
Suv iching.
Xonadan qisqa muddatga chiqing.
Yozmoqchi bo‘lgan xabaringizni yozing, ammo darhol yubormang.
Hissiyotga joy berish — uning barcha buyruqlarini bajarish degani emas.
His — ma’lumot. Qaror esa baribir sizniki.
Bugun o‘zingiz bilan besh daqiqalik suhbat qiling
Tinchroq joy toping.
Telefonni chetga qo‘ying.
Va o‘zingizga uchta savol bering:
Men hozir nimani his qilyapman?
Bu his qachondan beri menda bor?
Hozir menga aslida nima kerak?
Javobni darhol topmasligingiz mumkin.
Mayli.
Ba’zan inson uzoq vaqt o‘z hislarini e’tiborsiz qoldirgan bo‘lsa, ularni qayta tanish ham vaqt talab qiladi.
Muhimi — yana o‘zingiz bilan gaplasha boshlashingiz.
Sizning hislaringiz siz emassiz
Siz g‘azab his qilishingiz mumkin.
Ammo siz faqat g‘azabdan iborat emassiz.
Siz qo‘rqishingiz mumkin.
Ammo bu sizni qo‘rqoq qilib qo‘ymaydi.
Siz rashk qilishingiz mumkin.
Bu hissiyotning mavjudligi sizni avtomatik ravishda yomon inson qilmaydi.
Siz xafa bo‘lishingiz mumkin.
Siz yig‘lashingiz mumkin.
Siz charchashingiz mumkin.
Hissiyotlar keladi.
O‘zgaradi.
Ba’zan kuchayadi.
Keyin pasayadi.
Ularni tan olishning maqsadi ular ichida abadiy qolish emas.
Ularni tushunib, o‘zingizga zarar yetkazmaydigan tarzda boshdan kechirishdir.
Bir kun kelib sizni ranjitgan gapga avtomatik ravishda:
“Hechqisi yo‘q”,
demaysiz.
Avval ichingizga qaraysiz.
Agar rostdan ham hechqisi bo‘lmasa — qo‘yib yuborasiz.
Agar og‘ir botgan bo‘lsa — buni tan olasiz.
Kerak bo‘lsa gapirasiz.
Kerak bo‘lsa yozasiz.
Kerak bo‘lsa masofa olasiz.
Kerak bo‘lsa yordam so‘raysiz.
Va asta-sekin juda muhim bir narsani o‘rganasiz:
his qilish — zaiflik emas.
Doimo jilmayib yurish ruhiy kuchning yagona belgisi emas.
Ba’zan haqiqiy kuch:
“Ha, bu menga og‘ir botdi”,
deya olishda.
Ba’zan esa:
“Men hozir yaxshi emasman va o‘zimga vaqt kerak”,
deya tan olishda.
Shuning uchun hamma narsani ichingizga yutavermang.
Qalbingiz axlat qutisi emas.
Unda faqat boshqalardan qolgan og‘riqlarni yig‘ib yurish uchun emas, mehr, xotirjamlik, quvonch va sizning o‘zingiz uchun ham joy bo‘lishi kerak.
