Har bir xatodan keyin o‘zingizni ayblash, o‘tgan voqealarni qayta-qayta o‘ylash va o‘zingizga nisbatan qattiqqo‘l bo‘lish ruhiy jihatdan charchatadi. Ushbu maqola ichki tanqidchini anglash va o‘zingiz bilan yumshoqroq munosabat qurish haqida.
Ba’zan insonning eng qattiq tanqidchisi boshqalar emas.
Uning o‘zi bo‘ladi.
Biror joyda xato qilasiz.
Voqea allaqachon tugagan.
Odamlar uyiga ketgan.
Kun ham o‘tgan.
Ammo sizning xayolingizdagi suhbat hali tugamagan:
“Nega men bunday dedim?”
“Jim turganim yaxshiroq edi.”
“Yana xato qildim.”
“Nega men doim shunday qilaman?”
Bir payt kelib, siz xatoni tahlil qilishni emas, o‘zingizni jazolashni boshlaysiz.
Eng achinarlisi — biz ba’zan buni rivojlanish deb o‘ylaymiz.
Go‘yo o‘zimizni qanchalik qattiq tanqid qilsak, keyingi safar shunchalik yaxshi bo‘ladigandek.
Ammo insonni doimo yerga uradigan ichki ovoz uni har doim ham kuchliroq qilmaydi.
Ba’zan u shunchaki charchatadi.
Ichingizdagi ovoz siz bilan qanday gaplashadi?
Bir daqiqa o‘ylab ko‘ring.
Xato qilganingizda o‘zingizga qanday so‘zlarni aytasiz?
“Ahmoqlik qilding.”
“Sendan baribir chiqmaydi.”
“Boshqalar eplayapti-ku.”
“Yana hammasini buzib qo‘yding.”
Endi tasavvur qiling.
Siz sevgan inson yoningizga kelib:
“Men xato qildim”,
dedi.
Unga ham:
“Sendan hech narsa chiqmaydi”,
degan bo‘larmidingiz?
Ehtimol, yo‘q.
Siz uning holatini tushunishga harakat qilardingiz.
“Bo‘lib turadi.”
“Keyingi safar boshqacha qilasan.”
“Bitta xato bilan hammasi tugamaydi.”
derdingiz.
Demak, siz mehr bilan gapirishni bilasiz.
Faqat o‘sha mehrni ba’zan o‘zingizdan ayamaysizmi?
Xato qilganingiz — siz xato inson degani emas
Bu ikkisini ajratish juda muhim.
“Men xato qildim”
bilan
“Men yomonman”
bir xil gap emas.
Birinchisida voqea haqida gapiryapsiz.
Ikkinchisida esa butun shaxsingizga hukm chiqaryapsiz.
Siz noto‘g‘ri qaror qabul qilishingiz mumkin.
Kimnidir ranjitib qo‘yishingiz mumkin.
Bir imkoniyatni boy berishingiz mumkin.
Ishingiz o‘xshamasligi mumkin.
Ammo bitta muvaffaqiyatsiz qaror sizning butun insoniy qadringizni belgilamaydi.
Xato — hodisa. Siz esa hodisadan kattaroqsiz.
“O‘shanda bilganimda edi...”
Bu jumla juda og‘ir.
Chunki bugungi tajribangiz bilan kechagi o‘zingizni sud qilasiz.
Bugun bilgan narsangizni o‘sha paytda bilmagansiz.
Bugun ko‘rayotgan belgilarni o‘sha vaqtda ko‘rmagansiz.
Bugungi tajribangiz ham o‘sha xatolardan keyin shakllangan bo‘lishi mumkin.
Shunday ekan, nega bugungi aqlingiz bilan kechagi o‘zingizni jazolayapsiz?
Ba’zan o‘tmishdagi o‘zingizga qarab:
“Sen o‘sha paytda bilganing va uddalaganing darajasida qaror qilding”,
deyish kerak.
Bu mas’uliyatdan qochish emas.
Bu o‘tmishni haqiqatga yaqinroq ko‘rishdir.
O‘zingizni kechirish — qilgan ishingizni oqlash emas
Bu juda muhim farq.
O‘zini kechirish:
“Men hech qanday xato qilmaganman”,
deyish emas.
Aksincha:
“Ha, xato qildim. Mas’uliyatini tushunaman. Imkonim bo‘lsa tuzataman. Ammo umr bo‘yi o‘zimni jazolab yashamayman”,
deya olishdir.
Agar kimnidir ranjitgan bo‘lsangiz — uzr so‘rashingiz mumkin.
Agar xatoni tuzatish imkoniyati bo‘lsa — tuzatishingiz mumkin.
Agar saboq olish kerak bo‘lsa — olishingiz mumkin.
Lekin o‘zingizni har kuni yana bir marta jazolash o‘tmishni o‘zgartirmaydi.
U faqat bugungi kuningizni ham o‘tmishga topshiradi.
Mukammal bo‘lishga urinishning yashirin narxi bor
“Xato qilmasligim kerak.”
“Hammasini to‘g‘ri qilishim kerak.”
“Hamma mendan rozi bo‘lishi kerak.”
“Men doimo yaxshi natija ko‘rsatishim kerak.”
Bu talablar tashqaridan juda mas’uliyatli ko‘rinishi mumkin.
Ammo ularning ortida inson uchun juda og‘ir shart yashirinadi:
“Men faqat mukammal bo‘lsamgina yetarliman.”
Muammo shundaki, mukammallikning oxiri yo‘q.
Bir natijaga erishasiz — keyingisi paydo bo‘ladi.
Bir xatoni tuzatasiz — boshqasidan qo‘rqishni boshlaysiz.
Bir insonning roziligini olasiz — yana kimningdir fikri muhim bo‘lib qoladi.
Shu tariqa inson yashamaydi.
U doimo imtihon topshirayotgandek yashaydi.
Sizning qadringiz natijalaringizdan kattaroq
Bu gapni o‘qish oson.
Lekin his qilish ba’zan qiyin.
Chunki biz o‘z qadrimizni ko‘pincha natijalar bilan bog‘lab qo‘yamiz.
Muvaffaqiyatli bo‘lsam — yaxshiman.
Meni maqtashsa — yaxshiman.
Ko‘p ishlasam — qadrliman.
Boshqalarga kerak bo‘lsam — muhimman.
Ammo bir kun natija bo‘lmasa-chi?
Bir kun hech kim sizni maqtamasa-chi?
Bir kun charchab, hech narsa qilmasangiz-chi?
Siz birdan qadrsiz bo‘lib qolasizmi?
Yo‘q.
Sizning inson sifatidagi qadringiz kunlik unumdorlik jadvali emas.
Ichki tanqidchini butunlay yo‘qotish shart emas
O‘zini tahlil qilish kerak.
Xatodan saboq olish kerak.
Mas’uliyatni tan olish ham kerak.
Maqsad ichingizdagi har qanday tanqidiy fikrni yo‘q qilish emas.
Maqsad — uning tilini o‘zgartirish.
Masalan:
“Yana hammasini buzib qo‘ydim”
o‘rniga:
“Bu safar o‘xshamadi. Nima sabab bo‘lganini ko‘rib chiqaman.”
“Men juda ahmoqman”
o‘rniga:
“Men noto‘g‘ri qaror qildim.”
“Mendan hech narsa chiqmaydi”
o‘rniga:
“Hozir qiynalyapman, lekin bu doimo shunday qoladi degani emas.”
Farq kichik ko‘rinadi.
Ammo birinchi jumlalar sizga hujum qiladi.
Ikkinchi jumlalar esa muammoga qaraydi.
Bugun o‘zingizga xat yozib ko‘ring
Qog‘oz oling.
Bir necha daqiqaga o‘zingizni tanqid qilishni to‘xtating.
Va o‘zingizga xuddi juda yaxshi ko‘radigan insoningizga yozgandek xat yozing.
Masalan:
“Bilaman, oxirgi paytda sen uchun oson bo‘lmadi...”
Keyin davom ettiring.
Nimalardan charchadingiz?
Nimalarni ko‘tarib yuribsiz?
Qaysi xato uchun o‘zingizni hali ham jazolayapsiz?
Nimadan qo‘rqyapsiz?
Va eng muhimi:
o‘sha vaziyatda yaqin insoningizga nima degan bo‘lardingiz?
Endi o‘sha gapni o‘zingizga ayting.
Dastlab g‘alati tuyulishi mumkin.
Ammo o‘ziga mehr bilan munosabatda bo‘lish ham boshqa ko‘nikmalar kabi asta-sekin o‘rganiladi.
Ba’zan sizga “yana kuchliroq bo‘lish” emas, o‘zingiz bilan urushishni to‘xtatish kerak
Tasavvur qiling, siz uzoq yo‘l bosyapsiz.
Orqangizda og‘ir sumka bor.
Yo‘lning o‘zi ham oson emas.
Ammo siz sumkaga yana tosh solyapsiz:
“Buni ham noto‘g‘ri qilding.”
“Bunga ham ulgurmading.”
“Boshqalardan ortda qolding.”
“Yetarlicha yaxshi emassan.”
Keyin:
“Nega buncha charchadim?”
deb hayron bo‘lasiz.
Ehtimol, yo‘lning o‘zi emasdir.
Balki yillar davomida o‘zingizga qarshi olib yurgan shu og‘ir gaplar ham sizni charchatayotgandir.
O‘tmishdagi o‘zingizni bugungi bilim bilan jazolamang
Siz o‘sha paytda boshqa inson edingiz.
Tajribangiz boshqa edi.
Imkoniyatlaringiz boshqa edi.
Hissiy holatingiz boshqa edi.
Balki qo‘rqardingiz.
Balki sizni hech kim o‘rgatmagan edi.
Balki shunchaki xato qilgansiz.
Bu xatodan saboq olish mumkin.
Ammo hayotingizning qolgan qismini o‘sha bir voqea oldida qarzdordek o‘tkazishingiz shart emas.
Saboqni olib qoling. Jazoni esa qo‘yib yuboring.
Bir kun kelib o‘zingiz bilan tinch yashashni boshlaysiz
Bu bir kechada sodir bo‘lmaydi.
Ertaga uyg‘onib, barcha shubhalaringiz yo‘qolib qolmasligi mumkin.
Lekin asta-sekin o‘zgarish boshlanadi.
Xato qilganingizda o‘zingizni haqorat qilish o‘rniga sababini tushunishga harakat qilasiz.
Charchaganingizda o‘zingizni dangasa deb atashdan oldin dam olish kerakligini tekshirasiz.
Kimdir sizni yoqtirmasa, darhol:
“Demak, menda muammo bor”,
degan xulosaga kelmaysiz.
O‘tmishni eslaganingizda esa:
“Ha, men boshqacha qilgan bo‘lardim. Chunki bugun men ko‘proq narsani bilaman”,
deya olasiz.
Mana shu — o‘sish.
O‘tmishdagi o‘zingizni yomon ko‘rish emas.
Undan o‘rganib, bugungi o‘zingizga mehr bilan qaray olish.
Siz hayotingiz davomida juda ko‘p insonlarning ovozini eshitasiz.
Kimdir sizni maqtaydi.
Kimdir tanqid qiladi.
Kimdir tushunadi.
Kimdir noto‘g‘ri tushunadi.
Ammo umr bo‘yi eng ko‘p eshitadigan ovozingiz — o‘zingizniki.
Shuning uchun o‘sha ovoz faqat sudya bo‘lib qolmasin.
Ba’zan u sizning tayanchingiz ham bo‘lsin.
O‘zingizga:
“Ha, xato qildim. Lekin men xatolarimdan iborat emasman.”
“Ha, hammasini uddalay olmadim. Lekin qo‘limdan kelganini qildim.”
“Ha, hali o‘rganadigan narsalarim ko‘p. Lekin bu meni qadrsiz qilmaydi.”
deya olishni o‘rganing.
Chunki hayotdagi eng muhim tinchliklardan biri tashqarida emas.
Insonning o‘zi bilan urushishni to‘xtatgan kunida boshlanadi.
